Wie is Samantha?

Ik ben Samantha, opgegroeid aan de kust van Zuid-Holland maar inmiddels alweer een flink deel van mijn leven woonachtig in het mooie Brabant, in Tilburg om precies te zijn. Ik woon daar met mijn man en mijn zoontje in het bruisende centrum van de stad. Onderzoek is mijn passie, maar ’s avonds ontspan ik graag met een aflevering B&B Vol Liefde. Verder kun je me vinden achter een goed boek of lekker bezig in de tuin, maar ook de polonaise met carnaval sla ik niet over. Sinds 2025 ben ik, naast secretaris-onderzoeker van de Rekenkamer Breda, bestuurslid van de Vereniging van Rekenkamers.

Hoe ben je in de wereld van rekenkamers terecht gekomen?

Mijn gehele jeugd heb ik gedroomd van een baan in de zorgsector, maar eenmaal begonnen aan mijn stages merkte ik dat het zeer onbevredigend was om werk uit te voeren in een omgeving waarin niemand zich druk maakte om de vraag ‘waarom doen we dit eigenlijk op deze manier’. In mijn studie sociologie vond ik wat ik zocht: de instrumenten om kritisch naar de wereld te kijken en deze te bevragen. Na mijn studie maakte ik wat omzwervingen in de consultancy, als data scientist en als zelfstandig beleidsonderzoeker, waarna ik terecht kwam bij de Rekenkamer Rotterdam. Daar ontdekte ik de wereld van rekenkamers. Een kritische ‘luis in de pels’ van het gemeentebestuur. Met tijd en mogelijkheden om grondig onderzoek te doen naar gevoerd beleid met als doel een beter functionerende gemeente. Een droombaan voor iedereen met een passie voor onderzoek. Sindsdien ben ik verknocht aan dit vakgebied, en was het ook niet meer dan logisch dat ik als volgende stap koos voor de Rekenkamer Breda. Daar ben ik sinds 2024 secretaris-onderzoeker.

Wat zijn je speerpunten als nieuw bestuurslid?

Ik vind dat we als vereniging in de afgelopen jaren mooie stappen hebben gezet om rekenkamers te ondersteunen en te helpen te professionaliseren en groeien. Maar we moeten ook niet de basis vergeten: waarom doen we wat we doen, en hoe doen we dat op de beste manier? Als vereniging hebben we een taak om die basis te borgen, in ons handelen en in wet- en regelgeving, maar ook om die basis te bevragen en te ontwikkelen.
Een groot deel van dat fundament zit in de werkzaamheden die secretarissen en onderzoekers dagelijks uitvoeren. Zij zijn de oren en ogen van de rekenkamers. Ik vind het belangrijk dat zij gehoord en ondersteund worden in hun positie en de tools hebben om, binnen de verschillende krachtenvelden waarin zij zich bevinden, stevig in hun schoenen te blijven staan. Ik hoop dat ik daar als bestuurslid de komende jaren aan mag helpen bijdragen!

Hoe kan de positie van onze vereniging nog verder versterkt worden?

Er is een mooie lijn ingezet: in de afgelopen jaren is de vereniging gegroeid van een belangenorganisatie naar een belangrijke kennispartner voor rekenkamers. Ik gun het de vereniging en de rekenkamers dat deze lijn doorzet en we als vereniging de basis zijn voor elke rekenkamer en elk rekenkameronderzoek, zodat we gezamenlijk kunnen groeien.

Welke vraag die we niet hebben gesteld zou je graag willen beantwoorden? En wat zou je antwoord zijn?

Hoe blijven rekenkamers relevant in een tijd waarin informatie overvloedig is en aandacht schaars? Ik denk dat dit een vraag is die we onszelf moeten blijven stellen. Heb ik daar dan ook direct een antwoord op? Niet helemaal, maar ik denk wel dat we als rekenkamers scherpe keuzes moeten maken in onze onderzoeken en onderwerpkeuze. En dat we moeten zorgen dat we in de grote berg aan informatie de juiste informatie op een toegankelijke manier over weten te brengen. En ook al willen we dat niet altijd toegeven, dat zit soms meer in het juiste gesprek op het juiste moment dan in een dik en supervolledig rapport.

Sebastiaan van den Hout, recent afgestudeerd als bestuurskundige aan de Universiteit Leiden, is met zijn scriptie ‘Public auditors at arm’s length or arms twisted? Exploring the independence of municipal auditing institutions in the Netherlands’ genomineerd voor de Algemene Rekenkamer scriptieprijs 2026.

In zijn scriptie onderzoekt Sebastiaan de onafhankelijkheid van Nederlandse gemeentelijke rekenkamers in het licht van de Wet versterking decentrale rekenkamers van januari 2023. De resultaten maken inzichtelijk hoe de formele waarborgen van de wet zich in de praktijk vertalen. Zo wordt duidelijk dat de wetswijziging deels bestaande ontwikkelingen formaliseert, maar mogelijk ook andere spanningen en afhankelijkheden verder uitvergroot. Met zijn onderzoek levert Sebastiaan een mooie bijdrage aan een steeds groter aantal wetenschappelijke publicaties over decentrale rekenkamers.

Sinds 2023 reikt de Algemene Rekenkamer elk jaar een scriptieprijs uit. De scriptieprijs is onderdeel van het Programma Academische Samenwerking waarmee de banden tussen de Algemene Rekenkamer en de wetenschap verder worden verstevigd. Met de prijs probeert de Rekenkamer belangrijkste vraagstukken rondom publieke verantwoording en beleidsonderzoek breder zichtbaar te maken. De prijs is bedoeld voor master- en postmasterscripties geschreven aan een Nederlandse universiteiten die minimaal met een acht zijn beoordeeld.

Op woensdag 11 februari maakt Barbara Joziasse, collegelid van de Algemene Rekenkamer, de winnaars van deze editie bekend tijdens een feestelijke bijeenkomst in Den Haag.

• Presentaties

  We vragen bij de sprekers een voor publicatie geschikte presentatie op. Deze zal hier worden toegevoegd.

• Voordracht Karen van Oudenhoven

  Download

• Workshop Onderbesteding bij decentrale overheden, VvR Doe mee onderzoek 2025 (Johan de Kruijf en Nils Nijdam)

  Download

• Samen werken met raad, AB of PS (Vincent van Stipdonk)

  Download

• 

  Samen werken met raad, AB of PS door Vincent van Stipdonk

  In deze workshop nam Vincent van Stipdonk ons mee in ervaringen met contact met de volksvertegenwoordiging. Veel contact heeft voor- en nadelen. En het ene moment is beter voor contact dan het andere. Er zijn zeker momenten te vinden voor goede gesprekken met de raad(sfracties), zoals bij het aanbieden van onderzoek.

• 

  Het spel, de knikkers en het onderzoek. Financiële verhoudingen tussen Rijk & gemeenten door Bart Leurs en Nils Nijdam

  In deze workshop gingen Nils Nijdam (AR) en Bart Leurs (VNG) in op de wijze waarop de gemeenten aan hun geld komen. Gemeenten zijn voor 70% afhankelijk van de bijlagen van het Rijk. De praktijk daarvan is een aangrijpingspunt voor onderzoek. Het gemeentefonds is vrij besteedbaar, de Specifieke Uitkeringen (SPUKS) zijn geoormerkt. In de huidige situatie ligt de controlerende taak gedeeltelijk bij de gemeenteraad, gedeeltelijk bij de Tweede Kamer. Deze complexiteit van verantwoording levert veel vragen en discussie op. Het is erg lastig om zicht te krijgen op wat werkt en wat niet, bv in het sociaal domein. Bij gemeenschappelijke regelingen en regionale samenwerking vragen om harmonisering en verantwoording. Tegelijkertijd is er per beleidsterrein behoefte aan eigen kaders.

• 

  Impactgericht evalueren: van controle naar inzicht door Pauline Owelle en Karen Maas

  Pauline en Karen gingen in hun workshop in op de manier waarop je als rekenkamer je onderzoek zo kunt inrichten dat impact het vertrekpunt vormt. Rekenkamers neigen ernaar om beleid te evalueren vanuit de realisatie van beleidsdoelen. Het Impact Centre Erasmus maakte inzichtelijk dat vertrekken vanuit de impact van beleid zorgt voor een verschuiving van controle naar inzicht en leren. De deelnemers voerden interessante discussies en mochten samen aan de slag met een impactgerichte onderzoeksopzet.

• 

  Workshop begrijpelijke taal door BureauTaal

  In de workshop begrijpelijke taal gaf Mariëlle Moret een inzichtje in de manier waarop taal voor de ene lezer duidelijk kan zijn, maar de andere lezer compleet kan voorbijgaan. Met enkele prikkelende voorbeelden en korte oefeningen gaf Mariëlle ons mee dat het gemiddelde taalniveau in Nederland lager is dan het gemiddelde taalniveau van zakelijke teksten. Voor rekenkamers ligt er een uitdaging om rapporten ook voor een breder publiek leesbaar te maken. De volledige training Begrijpelijk leren schrijven start binnenkort en inschrijven kan via de website!

• 

  Rondetafelgesprek: rekenkameronderzoek naar gemeentelijk beleid rond arbeidsmigranten door Klaartje Peters en Margriet van Tulder

  De rekenkamer Venlo is gestart met een onderzoek naar gemeentelijk beleid voor de opvang van arbeidsmigranten. het is een thema wat bij meer gemeenten speelt en waar nog weinig onderzoek naar is gedaan. Meestal gaat het alleen om huisvesting. Het rondetafelgesprek gaat over de mogelijkheden om dit te onderzoeken met meerdere rekenkamers en de vragen die je erbij kunt stellen. Het blijkt een complex thema te zijn met een veelheid van invalshoeken. Een achttal rekenkamers gaan in het voorjaar verder praten over de mogelijkheden van een vorm van gezamenlijk onderzoek.

• 

  Onderbesteding bij decentrale overheden, VvR Doe mee onderzoek 2025 door Johan de Kruijf en Nils Nijdam

  Het jaarlijkse DoeMee-onderzoek van de Vereniging van Rekenkamers gaat dit jaar over onderbesteding. Het onderzoek is agenderend: het belangrijkste doel is onderbesteding als bespreekthema op de kaart zetten.
  Onderbesteding in welke vorm dan ook is van veel factoren afhankelijk. Door naar gemiddelde afwijkingen te kijken, hoeven we minder aandacht te besteden aan de onvoorspelbare factoren die nu eenmaal ook een rol spelen. Uiteindelijk is het straks aan de volksvertegenwoordigers om kritisch te zijn op de grotere gemiddelde afwijkingen bij een nieuw voor te leggen begroting.

  Als opvallendste eerste bevinding is het interessante algemene beeld dat extra baten een belangrijker bijdrage blijken te leveren aan onderbesteding dan lager dan verwachte lasten. Dat geldt voor alle drie groepen decentrale overheden.

  Door de vele vragen uit de zaal, is Johan niet aan zijn volledige verhaal toegekomen, maar de hele presentatie is te raadplegen via de negende editie van de DoeMee nieuwsbrief.

• Regionale samenwerking als onderzoeksobject – business as usual? door Tim Knaapen

  In deze interactieve workshop presenteerde Tim Knaapen de resultaten van zijn masterthesis ‘de rekenkamer en de regio’: een verkennend onderzoek naar de praktische betekenis van meervoudig bestuur voor de decentrale rekenkamer.

  Regionale samenwerking is als arrangement gemeengoed geworden in de bestuurlijke praktijk van Nederland. Soms verplicht, vaak vrijwillig, en veelal vanuit de gedachte van een effectieve(re)/efficiënte(re) beleidsvoering op de bovenlokale schaal. Zo is er een netwerk ontstaan van constant wisselende samenwerkingsverbanden die er in elke regio weer net iets anders uitziet. Heeft de veelkleurigheid van de regio consequenties (of zou dat moeten hebben) voor het onderzoek van de decentrale rekenkamer?

• 

  Slim samenwerken in de regio door Frank van der Knaap en Etienne Lemmens

  Over steeds meer beleid en middelen wordt op regionaal niveau besloten. Toch doen rekenkamers daar weinig onderzoek naar. Samenwerken tussen rekenkamers is daarom zinvol, aldus Etienne Lemmens en Frank van der Knaap. Er zijn vele vormen van samenwerking denkbaar, elk met hun eigen voor- en nadelen.

De Goudvink is een kwaliteitsprijs voor rekenkameronderzoeken en beoogt met een competitief element een leerproces bij rekenkamers te stimuleren, vaktrots op te wekken voor het eigen werk en product en een moment van aandacht voor rekenkamers te creëren in bestuurlijk Nederland.
Medio 2025 hebben 27 rekenkamers van gemeentelijke, provinciale en waterschaps- overheden in totaal 28 rapporten ingediend. Deze zijn elk door 2 reviewers beoordeeld, die tot een gezamenlijk oordeel moesten komen. Op basis van die beoordelingen zijn vier rapporten geselecteerd en op de shortlist terechtgekomen. De vier genomineerde rapporten blonken, elk op hun eigen manier, uit. Na een intensieve beraadslaging en uitvoerige discussie kunnen we, tot ons genoegen, de Goudvink 2025 uitreiken aan de winnaar.

En de winnaar is…

In haar overleg op 3 november 2025 heeft de jury – gelet op de vooraf vastgestelde criteria – als winnaar gekozen

Randstedelijke Rekenkamer

met het onderzoek

“Een vol stroomnet: de rol van de provincie bij de aanpak van netcongestie”

Het onderzoek naar een vol stroomnet is een interessant, actueel en spannend onderwerp. Het rapport geeft goede handvatten voor hoe dit thema als provincie opgepakt kan worden. Het is mooi dat de uitkomsten overzichtelijk zijn beschreven. Het rapport is heel bruikbaar en kan door de stevige onderbouwing en het gedegen feitenrelaas goed worden gebruikt als handboek. Sterk is dat het rapport niet slechts een opsomming geeft van wat er gebeurt en wat er beter kan, maar er wordt aan de politiek een scala van zoekrichtingen geboden waarmee deze zelf verder kan en eigen keuzes kan maken.

De jury waardeert de aandacht voor de presentatie van het rapport. Het rapport is goed leesbaar en goed opgebouwd. Geconstateerd wordt dat veel aandacht is besteed aan de presentatie en doorwerking. De layout ondersteunt het rapport uitstekend. Met name het gebruik van een duidelijke factsheet, animatie en proceshandreiking als inspiratiekader worden als sterke punten gezien.

Te prijzen is de experimentele opzet. Positief is ook dat er gebruik is gemaakt van externe experts en dat er voorbeelden elders zijn gebruikt. Dat is ook nodig voor een dergelijk complex traject.

Iedereen kan veel leren van dit onderzoek. Kortom in de ogen van de jury een terechte winnaar van de Goudvink 2025!

Speciale Goudvinken

Dit jaar waren er voor het eerste ook Goudvinken beschikbaar voor zes extra categorieën: innovatieve aanpak, vernieuwend onderwerp, impact/doorwerking, toegankelijke presentatie, gezamenlijk onderzoek of onderzoek < €20.000. Zo kan iedere rekenkamer met basiskwaliteit -onafhankelijk van het budget dat zij ter beschikking hebben- een Goudvink winnen. De jury heeft besloten dit jaar twee van deze speciale Goudvinken toe te kennen.

Goudvink voor beste rekenkameronderzoek voor een budget < €20.000
De jury kent de Goudvink in de categorie beste rekenkameronderzoek voor een budget onder twintigduizend euro toe aan de Rekenkamer Waterland voor het rapport “Kiezen én delen – Preventie voor jeugd en gezin in de gemeente Waterland: Het verschil maken in een situatie van structurele schaarste”.

De jury vindt dat het onderzoek degelijk is uitgevoerd en het knap is dat dit geheel met weinig middelen in eigen beheer door de rekenkamer is gerealiseerd. Het rapport is prettig leesbaar en op een uitstekende manier gepresenteerd. De timing van het onderzoek is goed gekozen en het onderwerp is maatschappelijk relevant. Het is nuttig dat dit onderzoek is uitgevoerd.
Het rapport bevat inzichtelijke bijlagen met cijfers over jeugd, een terrein dat standaard beperkt meetbaar is. De onderzoekers zijn creatief geweest in het benoemen van normen en hebben het onderwerp tastbaar gemaakt voor raadsleden. De aanbevelingen zijn geadresseerd aan het juiste gremium en de conclusies zijn goed bruikbaar. Het is positief dat geprobeerd is om dit thema te concretiseren en te koppelen aan bestaande interventies. De verwijzing naar bewezen interventies vanuit het Nederlands Jeugdinstituut versterkt bovendien de praktische toepasbaarheid van het rapport.

Om de doorwerking van het rapport te beoordelen, is het nog te vroeg. Wel heeft het onderzoek al geleid tot meer aandacht voor rekenkamerrapporten binnen de organisatie, wat als een waardevolle indirecte opbrengst kan worden gezien.

Goudvink voor Innovatieve aanpak
Voor de categorie innovatieve aanpak heeft de jury nog een specifieke Goudvink toegekend aan de Rekenkamer Zeist met het rapport “Onderzoek Rekenkamer Zeist naar integratie en arbeidsparticipatie van nieuwkomers in de gemeente Zeist”.

Dit onderzoek is een inspiratie voor anderen. Het is moedig van de onderzoekers om dit thema op deze manier aan te pakken – een mooi voorbeeld van ‘van buiten naar binnen’ werken.

De aanpak is innovatief, zeker voor de rekenkamerwereld. Er is gekozen voor een vorm die (nog) niet zeer gebruikelijk is: verhalen vertellen, de doelgroep betrekken en gebruikmaken van een ervaringsdeskundige. Dat maakt het onderzoek vernieuwend en menselijk.
Het taalgebruik in het rapport is van toegevoegde waarde en zorgt ervoor dat de verhalen goed overkomen. Het is bovendien bijzonder dat een doelgroep aan het woord komt die we niet vaak horen. De doelgroep nieuwkomers is daadwerkelijk bereikt en gesproken, wat de kracht van het onderzoek onderstreept.
Het onderzoek behandelt een thema waar veel over gesproken wordt, maar zelden op deze persoonlijke, verhalende manier. Daarmee weet het niet alleen de inhoud, maar ook de beleving over te brengen. Het is een inspirerend voorbeeld van hoe onderzoek ook kan.

Eervolle vermelding: de overige genomineerden

Uit de 28 inzendingen heeft de jury in eerste instantie vier rapporten geselecteerd voor de shortlist. Daarvan zijn er twee in de prijzen gevallen, maar ook de andere genomineerde rapporten verdienen een eervolle vermelding.

Het rapport “Grof afval” van Rekenkamer Amsterdam-Zaanstad wordt door de jury als boeiend en relevant beschouwd. Er is gebruikgemaakt van wetenschappelijke vakliteratuur, wat de kwaliteit en onderbouwing versterkt. Ook is een groot scala aan ingezet. De aanbevelingen zijn breed geformuleerd en de doorwerking van het onderzoek wordt als goed beoordeeld. De jury waardeert de aanbeveling dat gemeenten zich niet door negatieve respons moeten laten leiden. Daarnaast zijn er voldoende aanknopingspunten voor vervolgonderzoek.

Het rapport van de Rekenkamer Waterschap Vechtstromen, “Weet wat je meet: inzicht in sturingsinformatie waterkwaliteit” behandelt een relevant en super actueel onderwerp voor een waterschap, namelijk waterkwaliteit. Het rapport wijst op belang van goede informatievoorziening en monitoring, nu en in de toekomst. De uitwerking van doel, onderzoeksvragen, conclusies en aanbevelingen zijn zeer gedegen. Het rapport is bovendien heel relevant voor de positie en rol van het Algemeen Bestuur.

De jury

De jury bestond dit jaar uit voorzitter Laurens de Graaf (directeur van de faculteit Management & Organisatie aan De Haagse Hogeschool), Hans Bekkers (chefredacteur Binnenlands Bestuur), Barbara Joziasse (Collegelid Algemene Rekenkamer), Julien van Ostaaijen (Universiteit Tilburg, Avans Hogeschool en Rekenkamer Zundert), Joyce Satijn (raadsgriffier Berkelland en bestuurslid VNG Gelderland) en Linze Schaap (secretaris-directeur Noordelijke Rekenkamer).

Lees het hele juryrapport hier.

Wat bepaalt de opvolging van rekenkameraanbevelingen? Inzichten uit onderzoek en enquête

Hoe weten rekenkamers of hun aanbevelingen worden opgevolgd – en onder welke voorwaarden dat goed gebeurt? Een recent onderzoek van de Rekenkamer Amsterdam, aangevuld met een landelijke enquête onder 121 decentrale overheden, geeft een rijk beeld van de praktijk. Het onderzoek laat niet alleen zien hoe er wordt gerapporteerd over opvolging, maar ook welke factoren bepalen of aanbevelingen daadwerkelijk worden uitgevoerd.

Landelijk beeld: rapportageplicht nog beperkt nageleefd

Sinds 2023 zijn colleges verplicht jaarlijks te rapporteren over de opvolging van aanbevelingen. Uit de enquête (maart 2025) blijkt echter dat circa 42% van de overheden rapporteert. In een aanzienlijk deel van het land is dus nog niet zichtbaar wat er met aanbevelingen gebeurt, ook niet wanneer hierover eerder bestuurlijke toezeggingen zijn gedaan.
Overheden die wél rapporteren, doen dit op uiteenlopende manieren. Sommige colleges leveren uitgebreide overzichten met voortgang, planning en bestuurlijke duiding; andere beperken zich tot summiere statusinformatie of verwijzen naar losse documenten. De grote variatie roept de vraag op wat er nodig is om opvolging goed te organiseren én transparant te maken.

Welke factoren beïnvloeden de opvolging van aanbevelingen

Hoofdstuk 4 van het onderzoeksrapport vat literatuur en Amsterdamse praktijkervaringen samen. Daaruit komt een breed palet aan factoren naar voren dat beïnvloedt of aanbevelingen daadwerkelijk worden uitgevoerd, bijvoorbeeld:

• Randvoorwaarden, zoals beschikbaarheid van capaciteit, expertise, tijd en duidelijke opdrachtverstrekking;
• Succesfactoren, waaronder bestuurlijke betrokkenheid, concreet geformuleerde aanbevelingen, een heldere procesverantwoordelijke en een goed ingericht intern volgsysteem;
• Knelpunten, zoals versnipperde verantwoordelijkheid, onduidelijke interpretatie van aanbevelingen, wisselende prioriteiten en gebrek aan tussentijdse sturing.

Veel van deze factoren spelen waarschijnlijk breder dan alleen in Amsterdam en zijn daarom relevant voor andere rekenkamers die de doorwerking van hun onderzoeken willen bevorderen.

Casus Amsterdam als illustratie van landelijke patronen

De Rekenkamer Amsterdam onderzocht in hoeverre raadsleden volledig en navolgbaar worden geïnformeerd over de opvolging van aanbevelingen. Het onderzoek laat zien dat overzichten, plannen van aanpak en bijbehorende onderbouwing niet altijd compleet of gedetailleerd zijn, en dat belangrijke informatie soms moeilijk te vinden is.
Deze bevindingen sluiten nauw aan bij het landelijke beeld uit de enquête: ook elders blijken transparantie, volledigheid en navolgbaarheid van de opvolging geen vanzelfsprekendheid. Tegelijk laat het onderzoek zien dat verbeteringen mogelijk zijn—bij voorbeeld wanneer colleges werken met digitale monitors, werkprocessen standaardiseren of de raad actiever informeren.

Video: inspirerende voorbeelden van andere overheden

De Rekenkamer Amsterdam ontwikkelde een korte video met zes inspirerende voorbeelden uit gemeenten en één provincie. De video laat zien hoe opvolging inzichtelijk kan worden gemaakt met duidelijke procesverantwoordelijkheden, toegankelijke overzichten en digitale oplossingen die in één oogopslag laten zien welke aanbevelingen openstaan of zijn afgerond.

Een uitnodiging tot reflectie

Het onderzoek eindigt met de vraag hoe overheden ervoor kunnen zorgen dat opvolging van aanbevelingen niet alleen wordt uitgevoerd, maar ook goed wordt vastgelegd en gedeeld. De inzichten uit de enquête en het onderzoek kunnen rekenkamers helpen om hun eigen rol, informatiepositie en werkwijze rondom opvolging kritisch te bezien en waar nodig te versterken.

Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) heeft op verzoek van de Vereniging van Rekenkamers (VvR) verduidelijking gegeven van enkele wettelijke bepalingen die relevant zijn voor decentrale rekenkamers. Die verheldering is beslist welkom. De VvR zal nader bekijken welke wettelijke bepalingen knellend zijn.

Achtergrond

Verschillende rekenkamers vroegen de Vereniging van Rekenkamers de afgelopen maanden om ondersteuning bij het verkrijgen van ‘documenten en inlichtingen’[1] ten behoeve van het doen van rekenkameronderzoek. Uit de wetsgeschiedenis blijkt weliswaar dat de wetgever die begrippen ruim interpreteert, maar in de praktijk roepen zij toch vragen op. Decentrale overheden die – om wat voor reden dan ook – aarzelen om de gevraagde informatie te leveren, interpreteren de wet anders en verstrekken minder informatie dan de rekenkamer nodig acht voor haar onderzoek. Een rekenkamer met gezag kan de situatie nog wel eens redden, maar gezag van decentrale rekenkamers is niet vanzelfsprekend.

Dit probleem kent vele verschijningsvormen:

• Soms is er discussie over de vraag wat de wet onder documenten en inlichtingen verstaat.
• Ook komt het voor, dat een decentrale overheid in twijfel trekt of de desbetreffende documenten en/of inlichtingen nodig zijn voor het onderzoek en daarom weigert de gevraagde informatie te leveren.
• En er zijn gevallen, waarin de decentrale overheid een beroep doet op de algemene beginselen van behoorlijk bestuur. Dan stelt die overheid, bijvoorbeeld, dat de gevraagde documenten en/of inlichtingen niet noodzakelijk zijn voor het onderzoek (zich beroepend op het motiveringsbeginsel), dan wel dat het leveren van die informatie niet evenredig is aan het belang van die informatie voor het onderzoek (evenredigheidsbeginsel).
• In weer andere gevallen ontvangt een decentrale rekenkamer wel de gevraagde documenten en/of inlichtingen, maar wordt haar onderzoek verder vrijwel onmogelijk gemaakt doordat interviews met medewerkers en/of bestuurders niet te organiseren zijn.
• Ook stellen sommige decentrale overheden dat het delen van persoonsgegevens in strijd zou zijn met de AVG en dat de rekenkamer geen (specifieke) juridische basis heeft om die gegevens op te vragen.

• En – de nieuwste ontwikkeling – het komt voor dat de ‘bestuurder’ in de decentrale overheid de Ondernemingsraad om instemming vraagt met het delen van persoonsgegevens; waarbij de kans is dat de OR zijn instemming onthoudt.
• Er zijn gevallen waarin decentrale overheden onwillig zijn om documenten en/of inlichtingen te leveren (in de vorm van vertraging, onvolledige levering of zelfs expliciete weigering). De decentrale rekenkamer heeft geen mogelijkheid om juridisch te vorderen (behalve als het gaat om documenten en/of inlichtingen van verbonden partijen) of een instantie om een bindend oordeel te vragen.

Reactie BZK

Reikwijdte onderzoeksbevoegdheden decentrale rekenkamers

De decentrale rekenkamer is bevoegd alle documenten die berusten bij het gemeentebestuur te onderzoeken voor zover zij dat ter vervulling van haar taken nodig acht. Ook is verzekerd dat de rekenkamer over de informatie kan beschikken die nodig is voor het verrichten van haar taken, waarbij zij onbeperkt toegang heeft tot de informatie die bij de gemeente berust (papieren documenten zowel als informatie op andere informatiedragers). Het gemeentebestuur is lid verplicht inlichtingen te verstrekken wanneer hier om gevraagd wordt.

Algemene beginselen van behoorlijk bestuur

De zogenoemde algemene beginselen van behoorlijk bestuur (hierna abbb’s) zijn van van toepassing op decentrale rekenkamers (omdat zij bestuursorgaan zijn en dus onder de Algemene Wet Bestuursrecht vallen). Maar omdat decentrale rekenkamers ruime wettelijke bevoegdheden hebben, is er “slechts beperkte ruimte voor lokale besturen om grenzen te stellen aan hun medewerking in het licht van de abbb’s”, aldus BZK.

AVG in relatie tot de onderzoeksbevoegdheden van rekenkamers

Decentrale rekenkamers mogen in principe ‘gewone persoonsgegevens’ (zoals naam, adres, emailadres) verwerken. De rekenkamer moet dan wel voldoen aan de basisbeginselen van de AVG zoals noodzakelijkheid, doelbinding, dataminimalisatie, juistheid, opslagbeperking en vertrouwelijkheid en de daarbij horende waarborgen. De verwerking van ‘bijzondere persoonsgegevens’ (zoals levensovertuiging, politieke overtuiging) is verboden, tenzij er een wettelijke uitzondering is (die is er nu niet) of uitdrukkelijke toestemming van de betrokkene.

Instemmingsrecht ondernemingsraden

In het geval een rekenkamer persoonsgegevens nodig heeft voor bijvoorbeeld het uitzetten van een enquête lijkt het niet te gaan over een besluit tot vaststelling, wijziging of intrekking van een regeling. In dat geval is het instemmingsrecht van de OR niet van toepassing (dat is wel van toepassing als het gaat om besluiten over het vaststellen, wijzigen of intrekken van personele regelingen).

[1] 183, lid 1 Gemeentewet 184, lid 1 Provinciewet 97b, lid 1 Waterschapswet

Tijdens de zomer heeft een groep peer reviewers de 28 inzendingen voor het beste rekenkamerrapport beoordeeld. Daaruit kwamen vier genomineerden voor de Goudvink 25 naar voren. Dat zijn de volgende rekenkamers, in willekeurige volgorde:

• Rekenkamer Waterland, met het rapport ‘Kiezen én delen’
• Randstedelijke Rekenkamer, met het rapport ‘Een vol stroomnet’
• Rekenkamer Vechtstromen, met het rapport ‘Weet wat je meet’
• Rekenkamer Amsterdam-Zaanstad, met het rapport ‘Grof afval’

De genomineerden en de overige inzenders hebben hierover bericht gekregen. De overige inzenders maken nog wel kans op de bijzondere Goudvinken die dit jaar voor het eerst worden uitgereikt. Die worden uitgereikt voor de beste rapporten in zes categorieën: innovatieve aanpak, vernieuwend onderwerp, impact/doorwerking, toegankelijke presentatie, gezamenlijk onderzoek of onderzoek < €20.000. Daarvoor worden geen nominaties verstrekt, en de zes Goudvinken hoeven niet allemaal uitgereikt te worden. Dat hangt uiteraard van de inzendingen en de beoordelingen af.

De jury van de Goudvink maakt de winnaar(s) bekend op het najaarscongres, 28 november in Antropia, Driebergen. De winnaar(s) van de speciale Goudvink(en) krijgen begin november bericht dat zij daarvoor in aanmerkingen komen. De jury bestaat uit: Laurens de Graaf (juryvoorzitter, oud-burgemeester van Lopik), Julien van Ostaaijen (onderzoeker), Barbara Joziasse (collegelid Algemene Rekenkamer), Joyce Satijn (griffier gemeente Berkelland), Hans Bekkers (redacteur Binnenlands Bestuur) en Linze Schaap (directeur Noordelijke Rekenkamer, winnaar Goudvink 2024).

Vanuit het hele land kwamen leden, secretarissen en onderzoekers bij elkaar voor de training infographics maken. Deelnemers maakten onderzoeksresultaten inzichtelijk, maakten plaatjes voor volksvertegenwoordigers over de rekenkamer en ontwierpen sjablonen voor hun verslagen. Infographics maken rekenkameronderzoek toegankelijker, inzichtelijker en scherper. Niet voor niets is het ook bij de goudvink, de prijs voor het beste rekenkamerrapport, een criterium om extra punten te krijgen.

Zelf ook de training infographics maken volgen? De data voor 2026 worden op korte termijn in de agenda geplaatst.

In voorjaar 2026 komt er een metadossier en meta-analyse over regionale samenwerking beschikbaar voor alle leden. We zijn druk bezig om op diverse manieren relevante rapporten te verzamelen. Graag doen we ook een beroep op alle rekenkamers om rapporten aan ons te sturen.

Wat zoeken we?

• Gepubliceerde rekenkamerrapporten of andere rekenkamerproducten
• Gepubliceerd in 2020 of later
• Van één of meer gemeentelijke, provinciale en/of waterschapsrekenkamers
• Onderwerp: regionale samenwerking, of één specifiek samenwerkingsverband, of één of meer verbonden partijen
• op alle beleidsterreinen, in alle juridische vormen (van Gemeenschappelijke Regeling, BV, NV en stichting tot informele samenwerking), verplichte en vrijwillige samenwerking

Bij twijfel gewoon insturen! Wij zullen natuurlijk checken of het rapport past in het metadossier.

Hoe insturen?

U kunt de rapporten sturen naar: rekenkameronderzoek2025@gmail.com.
Uploaden kan ook naar de Google-drive. Bij het uploaden naar de Google-drive willen wij u vragen ervoor te zorgen dat de naam van uw gemeente/rekenkamer in de documenttitel zit. Als u ons ook nog een korte mail wilt sturen (op bovengenoemd mailadres) dat u rapport(en) heeft geupload, is dat helemaal fijn. Bedankt!

Meer informatie of vragen?

Het onderzoek wordt uitgevoerd door Klaartje Peters en Ayla Covington. Voor meer informatie of vragen over de meta-analyse kunt u ons via het genoemde mailadres bereiken.

In dit onderzoek bekeken Geerten Boogaard, Harmen Binnema en Lies van Aelst de positie van decentrale rekenkamers binnen het decentrale bestuur en de mogelijkheden om die positie te versterken. Rekenkamers vervullen drie rollen: versterking van de controlerende rol van de volksvertegenwoordiger, tegenmacht binnen de decentrale democratie en leermeester van bestuur en organisatie. Maar, rekenkamers zijn institutioneel kwetsbaar door beperkte financiële zekerheid en het ontbreken van een wettelijke afhankelijkheidsrelatie (de volksvertegenwoordiger hoeft niets met de rapporten te doen), waardoor ze het risico lopen te vervallen in isolatie of onderbenutting.

De onderzoekers signaleren dat slapende rekenkamers – zonder leden, budget of output – een zichtbare uiting zijn van die kwetsbaarheid. Minder zichtbaar, maar even problematisch, is de situatie waarin rekenkamers wel bestaan maar opereren in een evenwicht van non-interventie: er is formeel samenwerking en waardering, maar feitelijk geen wezenlijke impact. In dit spanningsveld tussen onafhankelijkheid en isolatie is het van belang strategieën te ontwikkelen die rekenkamers sterker maken en zorgen dat hun werk relevant blijft voor raad, bestuur en samenleving. Vele rekenkamers zijn hier heel druk mee en deelden hun ervaringen, maar de schrijvers hebben zelf ook nagedacht over mogelijkheden om rekenkamers te versterken.

Daarvoor formuleren de onderzoekers vijf strategieën: (1) zorg voor een stevige basis en kwalitatief goede rapporten; (2) zoek actief naar relevantie door relaties met volksvertegenwoordigers, ambtenaren, college, media en stakeholders te versterken; (3) durf te “dansen met de politieke rationaliteit” door aan te sluiten bij actuele politieke thema’s zonder partijdig te worden; (4) bouw positie op binnen de lokale constitutie via reputatie en relaties; en (5) benut “omgekeerde doorwerking” door samenwerking met de ambtelijke organisatie. Het combineren en contextafhankelijk inzetten van deze strategieën kan rekenkamers helpen hun positie duurzaam te verstevigen.

De VvR gebruikt de uitkomsten van dit onderzoek bij het formuleren van een langetermijnplan voor versterking van rekenkamers, in opleidingen en in gesprekken met het ministerie van BZK.

Met een diverse groep deelnemers uit zowel grote als kleine gemeenten én uit provincies belooft het een inspirerende cursus te worden. Nieuwe leden en medewerkers van rekenkamers duiken samen in de kern van het rekenkamerwerk: wat maakt een rekenkamer sterk en impactvol? Een mooie gelegenheid om kennis te maken, ervaringen te delen en samen de basis te leggen voor impactvol rekenkamerwerk.
In het voorjaar zal er een nieuwe cursus starten, in Utrecht.

Van een gezonde dosis geïnstitutionaliseerd en geëngageerd wantrouwen wordt de lokale democratie sterker, dat stelt Marius Bakx in zijn proefschrift. Bakx promoveerde deze zomer aan Tilburg University op het proefschrift ‘Vormen van tegenmacht. Georganiseerd wantrouwen in de lokale democratie’. Hij onderzocht hoe tegenmacht functioneert in de lokale democratie. Bakx nam, geïnspireerd door de Franse historicus Pierre Rosanvallon, burgerlijke vormen van tegenmacht onder de loep, maar ook instituties zoals de gemeenteraad, de ombudsman én rekenkamers. Een van de conclusies van zijn onderzoek is dat de instituties van tegenmacht enigszins in de schaduw van de macht – het college van burgemeester en wethouders – lijken te opereren. In samenspel met andere varianten van tegenmacht kan hun tegenmacht aan kracht winnen.

In het slothoofdstuk van zijn proefschrift gaat Marius Bakx in op mogelijk vervolgonderzoek en noemt hierbij de rolinvulling van decentrale rekenkamers als thema. In hoeverre kunnen zij de macht de waarheid zeggen en in beweging brengen?

Het proefschrift ‘Vormen van tegenmacht. Georganiseerd wantrouwen in de lokale democratie’ is uitgegeven door uitgeverij Boom.

Fotograaf: Frans van Aarle